Projekt muzyczny "POSYŁKA"

Władysław Żeleński w zupełnie nowej odsłonie

Żeleński, czyli narodowa opera ludowa

Żeleński

Chociaż pierwsze opery wystawiano w Polsce już w czasach baroku, za panowania Zygmunta III Wazy, jeszcze długo musieliśmy czekać na rodowite kompozycje w tym względzie. Początkowo prym na raczkujących polskich scenach operowych wiodły oczywiście włoskie dzieła, które jedynie czasem starano się przynajmniej tłumaczyć na język polski, aby widzowie mogli zrozumieć libretto. W tych czasach powstała z resztą pierwsza stale działająca scena operowa w Polsce – warszawska opera działająca na Zamku Królewskim, zwana często operą władysławowską (od imienia syna władcy – Władysława IV Wazy).

Za najstarszą zachowaną polską operę uważa się natomiast krótki, jednoaktowy, komiczny utwór o nadanym później tytule „Heca albo polowanie na zająca” nieznanego autora, odkryty dopiero w XX wieku, a pochodzący prawdopodobnie z przełomu XVII i XVIII wieku.

Przez wiele lat żadne powstające utwory operowe nie zdobyły jednak jakiejś większej sławy. Dopiero rozwój nurtu opery narodowej, zapoczątkowany pod koniec XVIII wieku przez takich kompozytorów jak Józef Elsner, czy Karol Kurpiński, rozpoczął szerszą twórczość operową w Polsce, opartą w głównej mierze na tradycji ludowej. Ci dwaj kompozytorzy chętnie nawiązywali do wątków historycznych i narodowych, okraszając je dodatkowo pewną dozą romantyzmu i tajemniczej aury. Za szczególnie wartościowe uważa się dzisiaj ich dzieła oparte na lokalnym folklorze, jednak nie osiągnęły one rozgłosu poza granicami kraju. Nurt opery narodowej ostatecznie rozwinął i rozsławił jednak Stanisław Moniuszko, który zainspirował tym wielu kompozytorów innych narodowości do skierowania swoich zainteresowań na formę opery narodowej.

Jednym z uczniów Moniuszki był właśnie Władysław Żeleński. Mówi się, że Moniuszko i jego następcy doprowadzili do prawdziwego rozkwitu życia muzycznego w swoim kraju, a Żeleńskiego uznaje za jednego z najwybitniejszych z nich. Mimo, że nie był w rzeczywistości studentem Moniuszki, wzorował się na jego dziełach i przejął wiele elementów jego stylu. Stąd, chociaż za jego życia zmieniała się już powoli stylistyka muzyczna, idąc w stronę nowoczesności, i wielu kompozytorów wkraczało w nowe nurty, Żeleński pozostał głęboko w neoromantyzmie z charakterystycznym umiłowaniem do nawiązywania do wątków historycznych. W jego dorobku znajdują się cztery ukończone opery seria:

Konrad Wallenrod [1884] – opera w IV aktach

  • Libretto: według poematu „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, autorzy tekstu: Zygmunt Sarnecki, Władysław Noskowski
  • Data i miejsce premiery: 3 IV 1964, Gdańsk (prapremiera: Lwów 26 II 1885)
  • Miejsce akcji: Litwa – Zamek Kiejstuta, Prusy / Malbork – Katedra i Zamek

Chociaż opera bywała krytykowana za mało wartką akcję, rozwlekłość scen, czy brak wielkiej pomysłowości, została przyjęta pozytywnie i do dzisiaj jest sporadycznie wystawiana. Żeleński planował jej skomponowanie jeszcze w trakcie swoich studiów w Paryżu, stąd być może doszukiwano się nazbyt francuskich inspiracji. Krytycy docenili jednak wyjątkowo udane chóry czy kwartety, a także mistrzowski kunszt rzemiosła Żeleńskiego.

Goplana [1896] – opera w III aktach

  • Libretto: Ludomił German  (wersja językowa polska i niemiecka) na podstawie tragedii „Balladyna” Juliusza Słowackiego.
  • Data i miejsce premiery: 23 VII 1986, Kraków
  • Miejsce akcji: las / dowolne miejsce i czas

Goplana uchodzi za najlepszą polską operę z okresu między Moniuszką a „Królem Rogerem”. Jest niezwykle liryczna i nawiązuje do typowo romantycznej stylistyki. Już po premierze wzbudziła ogólny zachwyt zarówno krytyków, jak i publiczności. Doceniana była głównie za swoją melodyjność, przejrzystą kompozycję, dyskretne stosowanie motywów przewodnich i aurę fantastyki zestawionej ze środowiskiem rycerskim i wiejskim. Goplana jest uważana za jedną z zapomnianych i mało znanych oper, jednak co pewien czas jest odkopywana i wystawiania w nowej inscenizacji (ostatnio na przykład w Operze Narodowej w 2017 roku w reżyserii Janusza Wiśniewskiego, pod batutą Grzegorza Nowaka – spektakl nagrodzony „Operowym Oscarem”).

Janek [1900] – opera w II aktach

  • Libretto: Ludomił German
  • Data i miejsce premiery:  4 X 1900, Lwów
  • Miejsce akcji:  Tatry – środowisko zbójników

Jest to jedna z najbardziej znanych oper Żeleńskiego, a niektóre arie są do dzisiaj często wykonywane przez śpiewaków (dumka Janka czy aria Bronki). Akcja opery rozgrywa się w Tatrach w XVIII wieku. Główne postacie to herszt zbójników, Janek, jego narzeczona, Marynka, zbójnik Stach i jego narzeczona, słodka i łagodna Bronka. Janek obdarza zainteresowaniem zakochaną w nim Bronkę, która pielęgnowała go w chorobie. Prowadzi to do dramatu – zazdrosna Marynka popycha Stacha do zbrodni. Opera ta jest ściśle związana z polską tradycją i folklorem, zawiera autentyczne motywy góralskie.

Stara Baśń [1906] – opera w IV aktach

  • Libretto: Aleksander Bandrowski na podstawie powieści „Stara baśń” J.I. Kraszewskiego.
  • Data i miejsce papremiery:  14 III 1907, Lwów
  • Miejsce akcji: Polska, okolice jeziora Gopła

Akcja opery rozgrywa się w dalekich czasach słowiańskich, a autorem libretta był tenor, który jedną z głównych ról (Domana) pisał z myślą o sobie. W operze pojawia się wiele akcentów społecznych, miłosnych, ale również dawnych obrzędów. Jest to najmniej znana i najrzadziej wystawiana opera Żeleńskiego, trudno również znaleźć jakiekolwiek recenzje czy analizy tego dzieła. Do sztandarowej literatury pieśni romantycznej przeszła jednak „Pieśń Jaruhy”, która włączona została przez Żeleńskiego do opery jako aria.

Małgorzata Nowak-Fecica

Bibliografia:

  • Kronika opery, Praca zbiorowa pod red. M. Michalika, Warszawa: Wydawnictwo „Kronika”, 1993.
  • Alfre Einstein: Muzyka w epoce romantyzmu, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1983.
  • Maciej Negrey: Żeleński Władysław. W: Encyklopedia muzyczna PWM. Elżbieta Dziębowska (red.). Wyd. I. T. 12: W–Ż część biograficzna. Kraków: PWM, 2012, s. 392-401.
  • Józef Kański: Przewodnik operowy, Kraków: PWM, 1964.

Obraz w nagłówku: Michał Elwiro Andriolli „Konrad Wallenrod” [fragment]

Powrót

Michał Elwiro Andriolli „Konrad Wallenrod”
Skip to content