Projekt muzyczny "POSYŁKA"

Władysław Żeleński w zupełnie nowej odsłonie

Dlaczego właśnie on? Czyli twórczość wokalna Władysława Żeleńskiego

Żeleński

Na karty historii muzyki polskiej wpisało się wielu wybitnych twórców. Wielu z nich przypisuje się jednak wyłącznie większą lub mniejszą wartość historyczną, prawie całkowicie pomijając ich znaczenie dla kultury polskiej i niemal zupełnie nie doceniając twórczości. Liczne rękopisy do dziś nie wydanych utworów albo szczątki wydań jeszcze z czasów życia kompozytorów, spoczywają w zapomnieniu na półkach różnych bibliotek. Wykonania ich dzieł należą do rzadkości, a o nagraniach i wydaniach drukiem nie ma nawet co marzyć. Twórcom tym ujmuje się rysy ich indywidualnego stylu, szereguje się do drugiego, albo i trzeciego rzędu.


Do grona pokrzywdzonych przez historię należy między innymi Władysław Żeleński. Jego dorobek kompozytorski – podobnie jak wielu innych twórców – do dziś nie doczekał się jeszcze swojego miejsca w historii muzyki polskiej. Wystarczy przytoczyć opinię, że bardziej znany pozostaje nie jako kompozytor, lecz jako ojciec znanego literata – Tadeusza Boya-Żeleńskiego. W nielicznych omówieniach twórczości autora opery „Konrad Wallenrod” przeważnie dominuje ton wielkiej ostrożności. O muzyce tego kompozytora pisze się z dystansem, rzadko doceniając jej zalety, a przeważnie ujawniając wady. Badacze usiłują dowieść, że muzyka ta nie posiada swojego oryginalnego oblicza, a kompozytor nie wypracował własnego, indywidualnego języka muzycznego. Kiedy pisze się o stylu Żeleńskiego, wymienia się całą listę innych kompozytorów, rzekomo pod wpływem których pisał. Spotykamy opinie, że muzyka ta nie wnosi nic nowego. Posądza się Żeleńskiego o epigonizm i konserwatyzm. Czy opinie te są słuszne? […]


Obcowanie z tekstem poetyckim było kompozytorowi szczególnie bliskie. Niewątpliwie najznamienitsze miejsce pośród rozmaitych Żeleńskiego ,których powstanie zainspirowała twórczość poetycka, zajmują jego cztery opery – wszystkie oparte na rdzennie polskiej, historycznej lub ludowej tematyce. Spośród nich największą popularnością cieszył się za życia kompozytora „Janek” – jedna z nielicznych polskich oper o tematyce góralskiej, wykorzystująca motywy tatrzańskiego folkloru muzycznego. Inną ważną operą Żeleńskiego jest „Konrad Wallenrod”. Stworzenie tak wielkiej opery wymagało odwagi artystycznej, bowiem od śmierci Stanisława Moniuszki żaden z polskich twórców nie podjął się próby rozwoju tego gatunku.

Wybitną zaletą pieśni jest mistrzowskie opracowanie, w którym tak głos solowy jak i partia instrumentalna ujmują głębią wyrazu i prostotą.

Równie dobrze posługiwał się kompozytor tekstem w pieśniach. Pomimo skomponowania czterech oper i licznych dzieł instrumentalnych uchodził Żeleński w opinii powszechnej przede wszystkim właśnie za twórcę pieśni i zdobył sobie zaszczytny przydomek następcy Moniuszki w zakresie pieśniarstwa polskiego. Ilościowo pieśni Żeleńskiego zajmują w jego spuściźnie kompozytorskiej znaczną pozycję. Znamionuje je powaga stylu i pełna świadomość specyficznych różnic między istotą liryki wokalnej a innymi rodzajami muzyki. Wielki talent liryczny Żeleńskiego wypowiedział się w tych pieśniach z doskonałością. Wśród nich znajdujemy zarówno mniej lub bardziej natchnione utwory, ale większość jednakże posiada znamię oryginalności przemawiające siłą pomysłów prawdziwe szczerych. Wybitną zaletą pieśni jest mistrzowskie opracowanie, w którym tak głos solowy jak i partia instrumentalna ujmują głębią wyrazu i prostotą. Zarówno pod względem stylu, jak również techniki, wartości artystycznej i formy, są pieśni Żeleńskiego zróżnicowane, jako że tworzone były w ciągu blisko sześćdziesięciu lat, od lat młodzieńczych poprzez lata dojrzałe do później starości. Wszystkie jednak związane są wyraźnie jednolitą nicią jego indywidualności twórczej.

Tematyka tych utworów porusza najrozmaitsze aspekty świata i życia ludzkiego, miłości, przyrody, zawsze jednak mających jakiś związek z polskością


Pieśni Żeleńskiego nazwane zostały prawdziwymi klejnotami formy. Melodia jest w nich wyrazem nastroju, zaś akompaniament ściślejszą charakterystyką tego wyrazu. Skala tego wyrazu jest rozległa. Również tematyka tych utworów porusza najrozmaitsze aspekty świata i życia ludzkiego, miłości, przyrody, zawsze jednak mających jakiś związek z polskością. Żeleński już we wczesnym okresie twórczości wniknął w tajemnice sztuki wokalnej i zdołał zorientować się w kierunku właściwym dla wyrażenia szczeropolskiego liryzmu. O silnych związkach pieśni Żeleńskiego z krajem ojczystym zaświadczyć mogą również ludowe stylizacje, pozwalające stwierdzić bliskie powiązania kompozytora z polskim folklorem.


Na całej przestrzeni jego twórczości lirycznej stwierdzić można, że charakter i styl jego muzyki uwarunkowany jest w dużej mierze charakterem i stylem poezji. Kompozytor bardzo często przez dłuższy czas wykorzystywał twórczość jednego poety, aby wżyć się w jego styl i znaleźć właściwy dla indywidualności danego twórcy wyraz muzyczny. Pieśni te pod względem formy jak i wyrazu wyróżniają się prostotą, bogatą inwencją melodyczną, głębią i liryzmem. […]

Marcin Łukaszewski

Powrót

Skip to content